Pieniądzem zastępczym nazywamy różnego rodzaju znaki pieniężne wydawane prez nieuprawnionych do emitowania pieniądza legalnego wydawców i zastępujące w ograniczonym zakresie pieniądz legalny. Z uwagi na swoje przeznaczenie i spełnianą funkcję, pieniądz zastępczy może mieć charakter pieniądza namiastkowego - gdy zastępuje pieniądz legalny z powodu braku tego ostatniego w obiegu, albo pieniądza pomocniczego - gdy ma służyć do zamknięcia obiegu pieniężnego, lub usprawnienia organizacji pracy.

Wśród olbrzymiej ilości tego ciekawego pieniądza rozróżniamy:
- monety zastępcze urzędowe i prywatne,
- papierowe bony zastępcze, wydawane np. przez magistrat, powiat oraz fabryki, kasę oszczędności, właścicieli ziemskich, spółki akcyjne itp.
Na Śląsku pieniądz zastępczy wydawany był od wybuchu I wojny światowej aż do momentu stabilizacji waluty niemieckiej w 1924 roku. Urzędowe monety zastępcze w naszym województwie wydawały następujące miasta: Bolesławiec, Gryfów Śląski, Kamienna Góra, Lubań Śląski, Lubawka i Lwówek Śląski. Pieniądze zastępcze w postaci bonów papierowych wydawały inne miasta województwa jeleniogórskiego, w tym m.in. Lubań Śląski, Bolesławiec, Gryfów Śląski, Wleń i Jelenia Góra.

Miasto Gryfów Śląski w roku 1919 emitowało monety wykonane z żelaza. Posiadają one na awersie herb miasta - rycerza walczącego z gryfem, nazwę emitenta oraz nazwę miejscowości (STADTGEMEINE/ GREIFENBERG SCHL.) oraz datę wydania - 1919 i cyfrę nominału.Istnieją dwie emisje, obie z roku 1919. Pierwsza składa się z dwu wartości: 5 fenigów (o 18,7 mm, grubość 1-1,6mm, nakład 38000 sztuk) i 10 fenigów (o 21,6 - 21,8 mm, grubość 1 - 1,6 mm, nakład 17000 sztuk). Obie monety zawierają błąd w nazwie miasta, a mianowicie GREINFENBERG pisane prez jedno F. Wydano więc druga emisję z prawdziwą nazwą, tj. przez dwa F.

Emisja ta składała się z trzech wartości, również wykonanych z żelaza i o tym samym rysunku: 1,5 i 10 fenigów, z tą różnicą, że 1 i 5 fenigów zostały przedziurkowane u dołu (otwór o średnicy 1,5 lub 2 mm). Monetę o nominale 1 feniga i średnicy 18,8 mm wybito w ilości 56000 sztuk, monetę 5 fenigów drugiej emisji wybito w ilości 12800 sztuk, a monetę 10 fenigów w ilości 34000 sztuk. Producentem monet był Kugel i Fink z Ludenscheid.
Emisje pieniądza zastępczego były wydawane z reguły bez oficjalnego zezwolenia władz państwowych, które jednak milcząco je tolerowały.
Oprócz monet zastępczych, które wydał Zarząd Miasta Gryfowa Śląskiego, mieszkańcy od 1920 roku posługiwali się pieniędzmi zastępczymi papierowymi i jako lokalnymi bonami. Wydawcą ich była Miejska Kasa Oszczędności w Gryfowie Śląskim. W moim posiadaniu
znajduje się osiem banknotów o nominałach 10, 25, 30, 50 i 60 fenigów, oraz 1, 3 i 5 marek.
Wszystkie bony wydano w kolorze, w wymiarach 6 x 9 cm. Na awersie (za wyjątkiem 10,25 i 50 fenigów) znajduje się: nazwa emitenta (Die Stadtsparkkasse Greiffenburg i / Schl.), herb miasta z koroną, cyfra nominału, miejscowość i data. Wydrukowano niepełny rok 192..., gdyż w czasie pobierania bonów z kasy, ręcznie wypisywano dzień, miesiąc i końcówkę danego roku, odpowiadającą otrzymaniu konkretnego bonu. Nominały 10, 25 i 50 fenigów mają datę 19 kwietnia 1920 roku.

Na rewersie bonów prezdstawiony jest bajkowy świat Liczyrzepy, z tym, że na bonie 5-markowym jest panorama miasta, na 3-markowym przedstawiono część ratusza i rynku. Na banknocie o nominale 10 fenigów przedstawiono rycerza Gotsche Schofa zabijającego gryfa na tle zamku Gryf w Proszówce. Należy wyjaśnić, że wspomniany rycerz w 1400 roku wydzierżawił, a w 1425 roku kupił od Janka Chuśnika zamek Gryf i Gryfów Śląski. Od tego czasu nazwisko tego rycerza nierozerwalnie towarzyszyło historii miasta. Oczywiście uśmiercenie lwa jest pewną legendą, która znalazła odzwierciedlenie w herbie tego rodu i miasta Gryfowa.

Na awersie banknotu 25-fenigowego przedstawiono tenże herb, zaś na rewersie - portret Fryderyka III Wielkiego i gryfowskich radnych, którzy w 1785 roku dziękują za odbudowe miasta. Banknot o nominale 50 fenigów przedstawia panoramę miasta od strony Wieży.
Bony wydrukowano w zakładzie Flemming Wiskott A-G Glogau. Nie jest znana ilość wydrukowanych i wydanych bonów.

Zdzisław Mirecki

(Kurier Gryfowski nr 3/92, 50/97 i 51-52/97)